Bartłomiej Nowodworski, szlachcic herbu Nałęcz, pochodził ze średnio zamożnej rodziny, osiadłej pierwotnie w województwie mazowieckim, której jedna linia z końcem wieku XV przeniosła się na Pomorze i osiadła w powiecie tucholskim. Był synem chorążego pomorskiego Antoniego Nowodworskiego i Mariany Dołęgowskiej.

Urodził się w 1552. Wcześnie osierocony, otrzymał staranne, w duchu humanistycznym wykształcenie, prawdopodobnie w głównym ośrodku edukacyjnym Prus Królewskich w tym czasie, czyli w Chełmie. Młodość swą spędził "nie w pieszczotach, nie w gnuśnych postępkach, ale w pracach i postępkach rycerskich".

Pierwsze kroki w żołnierce stawiał na Ukrainie w szeregach wojsk ks. Michała i Janusza Zasławskich. Stąd udał się do Siedmiogrodu, gdzie znalazł gościnne przyjęcie na dworze wojewody Stefana Batorego. Po wybraniu tegoż na króla polskiego został Nowodworski jakiś czas w Siedmiogrodzie, dozorując i ćwicząc w zawodzie żołnierskim bratanków króla, Andrzeja i Baltazara Batorych. Wróciwszy do Polski brał udzał w trzeciej wyprawie moskiewskiej pod Psków (1581), następnie, po zawarciu pokoju, jeżdził jako goniec do Konstantynopola (1582).

Pięknie zapowiadającą się karierę dworską zniweczył jednak rychło "casus jeden" - zabicie w pojedynku dworzanina Biedrzyckiego, w związku z czym Nowodworski w sierpniu 1582 udał się na dobrowolną banicję za granicę. Wstąpiwszy na dwór Henryka III, króla francuskiego, spędził we Francji siedemnaście lat, biorąc udział w toczącej się długoletniej wojnie religijnej, najpierw po stronie katolickiej, w szeregach wojsk króla Henryka III Walezjusza, a z kolei w wojskach świętej Ligi Gwizjuszów, okazując wielkie męstwo w wielu bitwach, m.in. w oblężeniu miasta Pontoise (gdzie odniósł ranę w goleń od kuli arkebuzowej), pod Arques, w obronie oblężonego Paryża i zamku Conflans-sur-Oyse. Przeszedłszy do wojsk Henryka IV, oznaczył się w bitwach pod Fontaine Francaise (1595) i Amiens (1597). Przyniosło mu to uznanie króla, który wspomniał o tym jeszcze dziesięc lat póżniej w rozmowie z Jakubem Sobieskim, ojcem króla Jana III.

Po zakończeniu wojen religijnych we Francji skierował Nowodworski swe kroki w r. 1599 na Maltę, gdzie wstąpił do zakonu rycerskiego kawalerów maltańskich. W ich szeregach spędził osiem lat (1599-1607), wypełnionych nieustannymi utarczkami i podjazdami przeciw muzułmanom. Sławę nieustraszonego bohatera zyskał sobie zwłaszcza Nowodworski przez śmiałe wysadzenie w powietrze bramy warownej twierdzy Lepanto, co w następstwie przyniosło opanowanie tej niezdobytej fortecy.

Pełen hartu rycerz-wygnaniec, mimo opromienienia swego nazwiska chwałą wojenną, mimo znalezienia w zakonie najlepszych warunków dla swego ideału walki z niewiernymi, nie przestał Nowodworski tęsknić za ojczyzną. Po dłuższych staraniach, w których dużą pomocą byli mu pochodzący z Polski kawalerowie maltańscy uzyskał w końcu po dwudziestu pięciu latach dobrowolnej tułaczki możność powrotu do ojczyzny, której pragnął teraz ofiarować swoje doświadczenie wojskowe.

Sposobność zużytkowania wiedzy znalazł Nowodworski już w wybuchłej w 1609 roku wojnie polsko-moskiewskiej. Mianowany kapitanem niemieckim.